Sabah evden çıkmak, birkaç mağaza gezmek, arkadaşlarla kahve içmek ve akşam eve dönmek. Birçok insan için üzerinde uzun uzun düşünülmeyen bir günlük plan. Ancak akülü veya manuel tekerlekli sandalye kullanan bir birey için aynı plan, daha evden çıkmadan cevaplanması gereken sorularla başlayabilir.
Gideceğim yerde basamaksız giriş var mı? Kaldırımın sonunda rampa bulunuyor mu? Asansör çalışıyor mu? Kullanabileceğim bir tuvalet var mı?
Herkesin deneyimi ve ihtiyaçları farklı olsa da erişilebilir olmayan çevreler, tekerlekli sandalye kullanıcılarının günlük hayatında benzer güçlükler oluşturabiliyor. Bazen tek bir basamak, keyifli geçmesi beklenen bir günün bütün akışını değiştirebiliyor.
Gün Daha Apartmanın Kapısında Başlıyor
Dışarıdaki engellerden önce, yaşanılan binadan çıkabilmek gerekiyor. Dar bir asansör, ağır bir apartman kapısı veya girişteki birkaç basamak, bağımsız hareket etmeyi zorlaştırabiliyor.
Binada rampa bulunması da her zaman sorunu çözmüyor. Çok dik yapılmış, zemini kaygan ya da önüne eşya bırakılmış bir rampa güvenli geçiş sağlamayabiliyor. Kapının hemen önünde biten ve manevra alanı bırakmayan rampalar ise kullanıcıyı dar bir alanda hareket etmeye zorluyor.
Akülü tekerlekli sandalye, kullanıcının hareket özgürlüğünü destekleyen önemli bir araç. Ancak bu özgürlüğün günlük yaşama yansıyabilmesi için evin kapısından sokağa kadar kesintisiz bir erişim gerekiyor.
Yüksek Kaldırımlar ve Yarım Kalan Yollar
Sokağa çıkınca ilk mesele çoğu zaman kaldırıma ulaşmak oluyor. Karşıdan bakıldığında düzgün görünen bir kaldırımın girişinde rampa bulunmayabiliyor. Bazen de kaldırıma çıkış mümkünken birkaç yüz metre ileride iniş noktası olmuyor.
Böyle bir durumda kullanıcı geldiği yolu geri dönmek veya başka bir geçiş aramak zorunda kalabiliyor. Yolun karşı tarafındaki bir dükkâna ulaşmak, beklenenden çok daha uzun bir güzergâh gerektirebiliyor.
Kaldırımların üzerine park edilen araçlar, gelişigüzel bırakılan scooterlar, reklam panoları ve işletmelerin masaları da geçiş alanını daraltıyor. Yaya için yanından geçilebilecek bir boşluk, tekerlekli sandalye için yeterli olmayabiliyor.
Manuel sandalye kullanan bir kişi açısından bozuk zeminler ve eğimli yollar ayrıca fiziksel efor gerektirebiliyor. Akülü sandalye kullanan biri içinse çukurlar, yüksek kaldırım kenarları ve uygun olmayan eğimler güvenli ilerlemeyi güçleştirebiliyor. Sonuçta kullanıcı, normalde kaldırımda sürdürebileceği yolculuğunu araç yoluna inerek devam ettirmek zorunda kalabiliyor.
Alışveriş Merkezine Girmek Bile Bir Plan Gerektirebiliyor
Alışveriş merkezlerinin geniş koridorları, içeride rahat hareket edilebileceği izlenimini veriyor. Fakat sorun bazen daha giriş kapısında başlıyor.
Ana girişte merdiven bulunması, erişilebilir girişin binanın başka bir tarafında olması veya yönlendirme tabelalarının yetersizliği kullanıcıya zaman kaybettirebiliyor. Herkesin kullandığı kapıdan giremeyip farklı bir giriş aramak, özellikle yağmurlu ve soğuk havalarda daha yorucu hale geliyor.
Dar güvenlik geçişleri ve tekerlekli sandalye için ayrılan kapının kapalı tutulması da beklemeye neden olabiliyor. Kullanıcı alışverişe başlamak yerine önce görevli bulmak ve geçiş alanının açılmasını istemek durumunda kalabiliyor.
İçeri girdikten sonra ise başka sorunlar ortaya çıkabiliyor. Mağaza koridorlarına yerleştirilen ürün stantları, dar deneme kabinleri ve yüksek ödeme bankoları alışveriş deneyimini zorlaştırabiliyor. Bir ürüne bakmak ya da ödeme yapmak için sürekli yardım istemek zorunda kalmak, kişinin kendi işini kendi başına yapabilmesini sınırlıyor.
Asansör Varsa Erişim Tamam mı?
Bir binada asansör bulunması önemli, fakat tek başına yeterli değil. Asansöre ulaşan yolun açık olması, kapının ve kabinin uygun genişlikte olması, düğmelere erişilebilmesi de gerekiyor.
Çalışmayan bir asansör, tekerlekli sandalye kullanıcısı için üst kattaki restorana, mağazaya veya sinemaya ulaşamamak anlamına gelebiliyor. Başka bir kullanıcı merdiveni tercih edebilirken sandalye kullanan kişinin aynı seçeneği olmayabiliyor.
Yoğun saatlerde asansöre binmek için uzun süre beklemek de günün planını etkileyebiliyor. Bu nedenle asansörlerin çalışır durumda tutulması ve ihtiyaç duyan kişilerin kullanımının gözetilmesi, sosyal yaşama katılım açısından doğrudan önem taşıyor.
Erişilebilir Tuvalet Bulmak Neden Bu Kadar Önemli?
Dışarıda geçirilen sürenin en temel ihtiyaçlarından biri tuvalete erişebilmek. Buna rağmen bazı mekânlarda uygun tuvalet hiç bulunmuyor. Bazılarında ise kapısında erişilebilirlik işareti olan alan, kullanım açısından ciddi eksikler taşıyor.
Dar kapılar, içeride dönüş yapmayı engelleyen yerleşim, uygunsuz konumlandırılmış tutunma barları ve ulaşılamayan lavabolar bu eksiklerden bazıları. Tuvaletin temizlik malzemeleriyle doldurulması veya kilitli tutulup anahtarının görevlide bulunması da kullanımını zorlaştırıyor.
Bir tuvaletin kullanılabilir olması için kullanıcının içeri girebilmesi kadar kapıyı kapatabilmesi, manevra yapabilmesi ve ihtiyacına uygun biçimde kullanabilmesi gerekiyor.
Gidilecek yerde uygun tuvalet bulunup bulunmadığını bilmemek, kişinin dışarıda ne kadar kalacağını bile etkileyebiliyor. Arkadaşlarla biraz daha oturmak veya alışverişe devam etmek gibi basit kararlar, bu belirsizliğe göre şekillenebiliyor.
Bir Kahve İçmek İçin Yer Aramak
Arkadaşlarla buluşulacak kafe seçilirken genellikle menüye, konuma ve fiyatlara bakılır. Tekerlekli sandalye kullanan biri için bunlara başka sorular da eklenebiliyor: Girişte basamak var mı? Masaların arasında geçiş alanı bulunuyor mu? Sandalye masaya yaklaşabiliyor mu? Tuvalet hangi katta?
Kaldırım üzerine kurulmuş sıkışık masalar veya girişteki tek bir basamak, tercih edilen mekâna girmeyi engelleyebiliyor. Bazen arkadaş grubu başka bir yer aramak zorunda kalıyor. Bazen de kullanıcı, grubun planını değiştirmemek için kendi ihtiyacını geri plana atabiliyor.
Oysa erişilebilir bir kafe veya restoran, insanların birlikte zaman geçirebilmesini kolaylaştırır. Kullanıcının her buluşma öncesinde mekânı arayıp girişin fotoğrafını istemesine gerek kalmaması bile günlük yaşamda önemli bir rahatlık sağlar.
Ulaşımda Küçük Bir Aksaklığın Büyük Etkisi
Gidilecek yer erişilebilir olsa bile oraya ulaşmak ayrı bir mesele olabiliyor. Durağa giden kaldırımın uygun olmaması, araç rampasının kullanılamaması veya ayrılmış alanın dolu olması yolculuğu aksatabiliyor.
Metroda çalışmayan bir asansör, kullanıcının başka bir istasyona yönelmesini gerektirebiliyor. Bu da ek mesafe, zaman ve yorgunluk anlamına geliyor. Akülü tekerlekli sandalye kullanan biri için beklenmedik güzergâh değişiklikleri, kalan şarjı ve dönüş yolunu yeniden değerlendirmeyi de gerektirebiliyor.
Bu yüzden ulaşımın erişilebilirliği, yalnızca araca binebilmekle sınırlı değil. Evden durağa, duraktan araca ve araçtan gidilecek yerin kapısına kadar bütün yolculuğun düşünülmesi gerekiyor.
İyi Niyetli Davranışlar Her Zaman Yardımcı Olmayabiliyor
Fiziksel engellerin yanında insanların yaklaşımı da günlük deneyimi etkiliyor. Kullanıcı yerine yanındaki kişiyle konuşulması, kişinin ne yapabileceğine onun adına karar verilmesi veya izin alınmadan sandalyesinin itilmesi rahatsızlık yaratabiliyor.
Yardım etmek isteyen biri için en doğru başlangıç, doğrudan kullanıcıya sormak: Yardım ister misiniz?
Cevap evetse nasıl yardımcı olunacağını dinlemek gerekiyor. Çünkü herkesin hareket kabiliyeti, kullandığı sandalye ve ihtiyaç duyduğu destek farklı. Tekerlekli sandalye, kullanıcının kişisel alanının bir parçası; izin almadan dokunmak veya hareket ettirmek uygun değil.
Eve Dönünce Kalan Yorgunluk
Günün sonunda yorgunluk yalnızca gidilen mesafeden kaynaklanmayabiliyor. Sürekli uygun yol aramak, girişleri kontrol etmek, görevlilere durumu anlatmak ve alternatif plan yapmak da zihinsel olarak yorucu olabiliyor.
Bir arkadaş buluşmasının öncesinde bu kadar çok ayrıntıyı düşünmek zorunda kalmak, zamanla dışarı çıkma isteğini etkileyebiliyor. Burada sosyal yaşama katılımı güçleştiren şey, çoğu zaman kişinin sandalye kullanması değil; çevrenin farklı ihtiyaçları karşılayacak şekilde düzenlenmemiş olması.
Sıradan Bir Günün Daha Kolay Olması Mümkün
Açık bırakılan bir kaldırım rampası, çalışır durumdaki bir asansör, kullanılabilir bir tuvalet ve basamaksız bir giriş günlük yaşamda somut fark yaratır. Bunların düzenli olarak kontrol edilmesi de yapılmaları kadar önemlidir.
İşletmeler erişilebilirliği değerlendirirken kapıdan içeri girmenin ötesine bakmalı. Kullanıcı içeride dolaşabiliyor mu, masaya yaklaşabiliyor mu, ödeme yapabiliyor mu ve tuvaleti kullanabiliyor mu? Bu soruların cevapları, mekânın gerçek kullanım deneyimini ortaya koyar.
Akülü veya manuel sandalye kullanan bireyler de alışveriş yapmak, çalışmak, arkadaşlarıyla buluşmak ve günün akışına katılmak istiyor. Sıradan bir günün sürekli engel aşma çabasına dönüşmemesi için erişilebilirliğin günlük hayatın doğal bir parçası olması gerekiyor.
